Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam: giữ di sản đúng cách

UNESCO ghi danh Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam, không ghi danh riêng ngôi miếu. Muốn giữ di sản, cần giữ phần lễ, cách cộng đồng thực hành và cách khách đến dự. Ban tổ chức lo việc điều phối. Người dân tiếp tục truyền nghi thức. Người đi lễ giữ trật tự và tôn trọng không gian hành lễ.

UNESCO ghi danh lễ hội, không ghi danh riêng ngôi miếu

Ngày 4/12/2024, Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đối tượng được ghi danh là thực hành lễ hội của cộng đồng. Danh hiệu này không phải chứng nhận riêng cho công trình Miếu Bà.

Giá trị của di sản nằm ở cách lễ hội được thực hành và truyền lại. Các thành tố chính gồm rước kiệu, tắm tượng Bà, chuẩn bị và dâng lễ vật. Vì vậy, giữ di sản cần đi cùng việc giữ cảnh quan, hướng dẫn rõ và để người trong cộng đồng tiếp tục tham gia. Dựng bảng giới thiệu chỉ là một phần hỗ trợ.

Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam diễn ra từ ngày 22 đến 27 tháng 4 âm lịch. Lịch từng năm có thể được địa phương điều chỉnh hoặc bổ sung, nên người đi lễ cần xem thông báo của năm đó trước khi sắp xếp chuyến đi.

Cộng đồng giữ di sản bằng việc tiếp tục thực hành nghi lễ

Các cộng đồng Kinh, Hoa, Chăm và Khmer ở khu vực Núi Sam cùng tham gia thực hành lễ hội.

Việc truyền lễ thường bắt đầu từ gia đình và những người cùng phụ trách nghi thức. Người lớn hướng dẫn người trẻ cách chuẩn bị lễ vật, tham gia đoàn rước và giữ thứ tự trong từng phần lễ. Khách đến dự không cần tự diễn giải nghi lễ. Chỉ cần đứng đúng nơi, đi theo hướng dẫn và không cản người đang làm lễ.

Giữ di sản cũng là giữ cách gọi đúng tên nghi lễ, không gán thêm chuyện chưa được xác nhận và không biến một chi tiết tín ngưỡng thành lời quảng cáo. Khi có điều chưa rõ, nên hỏi người phụ trách tại chỗ.

Ban tổ chức cần công khai và điều phối những việc gì?

Ban tổ chức nên công bố lịch, khu vực hành lễ và lối đi trước mùa lễ. Thông tin cần ghi rõ phần lễ nào dành cho người dự trực tiếp, khu vực nào không phận sự thì không vào và điểm nào được phép đứng xem. Lịch thay đổi phải được cập nhật ở kênh chính thức.

Trong ngày lễ, việc cần làm là phân luồng người, giữ lối thoát và bố trí chỗ nghỉ cho người lớn tuổi, trẻ nhỏ. Khu bán lễ vật và dịch vụ nên niêm yết giá. Người bán cần nói rõ phần hàng hoặc dịch vụ đã gồm trước khi khách trả tiền.

Ban tổ chức cũng cần có đầu mối nhận phản ánh. Một bảng hướng dẫn dễ đọc và một người có thể trả lời tại khu vực đông khách giúp người đi lễ tự xử lý việc của mình. Không nên để khách phải hỏi nhiều người về cùng một thông tin.

Những điều trên là yêu cầu quản lý cần đặt ra cho từng mùa lễ. Không thể lấy một kế hoạch của năm trước để khẳng định năm nay đã thực hiện đủ. Khách nên xem thông báo mới và hỏi tại chỗ khi đến.

Người đi lễ có thể giữ không gian di sản bằng việc nhỏ

Trước khi vào khu hành lễ, bạn nên xem biển hướng dẫn và hỏi nếu chưa rõ. Mặc trang phục gọn, nói vừa đủ nghe và để điện thoại ở chế độ yên lặng. Không chen vào đoàn rước hoặc đứng chắn lối người đang làm lễ.

Khi muốn chụp ảnh, hãy đứng ngoài khu vực hạn chế và hỏi trước nếu khung hình có người khác. Không tự ý chạm vào tượng, đồ lễ hoặc vật dụng nghi lễ. Nếu không được phép quay phim, cứ cất máy đi là xong.

Mua lễ vật thì hỏi giá trước. Chọn đúng phần mình cần và giữ lại hóa đơn hoặc thông tin thanh toán nếu có. Không đặt lễ vật chắn lối đi. Sau khi hành lễ, mang rác đến đúng điểm bỏ rác và lấy lại đồ cá nhân.

Đi cùng trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi thì giữ nhóm gần nhau. Chọn một điểm hẹn dễ nhận ra nếu bị tách đoàn. Đông quá thì lùi ra ngoài, chờ thưa người rồi vào. Không cần chen chỉ để đứng gần hơn vài bước.

Đi dự lễ mà không làm mất sự trang nghiêm

Khách có thể xem nghi lễ, nhưng không phải phần nào cũng là tiết mục biểu diễn. Rước kiệu, tắm tượng và dâng lễ vật có người phụ trách, thời điểm và không gian riêng. Người đứng xem nên giữ khoảng cách và làm theo hướng dẫn.

Nếu muốn tìm hiểu, đọc trước các nghi lễ chính trong Lễ hội Vía Bà. Khi đã đến nơi, ưu tiên nghe người phụ trách thay vì đối chiếu nhiều lời truyền miệng cùng lúc.

Người không theo tín ngưỡng vẫn có thể tham quan với thái độ tôn trọng. Không cần khấn theo người khác. Chỉ cần không cười đùa, bình luận thiếu tôn trọng hoặc làm gián đoạn nghi lễ.

Chọn ngày và cách đi theo sức của nhóm

Muốn xem phần lễ, hãy xem lịch Vía Bà của năm cụ thể rồi chừa thời gian đi sớm. Muốn viếng Miếu Bà yên hơn, có thể chọn ngày ngoài khung lễ và xếp lịch gọn.

Gia đình có người lớn tuổi nên thống nhất trước điểm nghỉ và điểm hẹn. Nhóm đông người không nên tách ra nhiều hướng trong lúc khu vực đang dồn khách. Nếu đường vào quá đông, bỏ một điểm phụ cũng được.

Sau khi viếng, bạn có thể xem Miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam ở đâu để nắm lại chặng đường và địa điểm liên quan. Đi đúng lối, hỏi đúng người và xếp lịch vừa sức sẽ đỡ mệt hơn.

Câu hỏi thường gặp

UNESCO ghi danh Miếu Bà hay Lễ hội Vía Bà?

UNESCO ghi danh Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam. Danh hiệu nói về thực hành lễ hội của cộng đồng, không phải một danh hiệu riêng cho công trình Miếu Bà.

Cộng đồng giữ di sản bằng những việc nào?

Cộng đồng tiếp tục tham gia các nghi thức như rước kiệu, tắm tượng, chuẩn bị và dâng lễ vật. Người lớn truyền cách làm cho người trẻ trong gia đình và nhóm thực hành.

Ban tổ chức cần làm gì trong mùa lễ?

Ban tổ chức cần công bố lịch và khu vực hành lễ, điều phối dòng người, giữ lối thoát, hướng dẫn dịch vụ và tiếp nhận phản ánh. Mỗi mùa lễ cần có thông tin cập nhật riêng.

Khách đi lễ nên làm gì để tôn trọng di sản?

Khách nên đi theo phân luồng, không chạm vào đồ nghi lễ, hỏi trước khi chụp người khác, hỏi giá trước khi mua và bỏ rác đúng chỗ. Đông quá thì đứng ngoài chờ, không chen vào đoàn lễ.

Nguồn kiểm chứng và giới hạn thông tin

• Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại; khung ngày và các thành tố nghi lễ được nêu trong Hồ sơ UNESCO.
• Các cộng đồng tham gia và những thành tố được duy trì trong lễ hội được liệt kê trong hồ sơ Cục Di sản văn hóa.
• Lịch từng mùa, khu vực phân luồng, giá dịch vụ và hướng dẫn tại chỗ có thể thay đổi. Người đi lễ cần xem thông báo địa phương và hỏi nhân sự phụ trách khi đến.